Ýeriňden turanyňda başyň aýlanmagy we gözüň garaňkyrap gitmegi medisina dilinde "ortostatik gipotoniýa" diýlip atlandyrylýar. Bu ýagdaý, adatça, bedeniň ganyň paýlanyşyna gözegçilik edýän mehanizmleriniň doly işlemezligi sebäpli ýüze çykýar. Kähalatlarda bu wagtlaýyn we zyýansyz bolup biler, emma ýygy-ýygydan gaýtalanýan ýagdaýlarda ol saglyk meselesiniň bardygynyň alamaty bolup durýar.

Ortostatik gipotoniýanyň sebäpleri:

1. Gan basyşynyň peselmegi (Ortostatik Gipotoniýa)
   Birden ýerinden turan wagty, dartgynlylyk ýa-da gan basyşynyň peselmegi sebäpli beýniniň kislorod bilen üpjünçiligi wagtlaýyn azalyp biler. Bu ýagdaý, esasan, uzak wagtlap oturan ýa-da ýatan adamlarda has ýygy duş gelýär.

2. Awtonom nerw ulgamynyň bozulmalary
   Beýni we nerw ulgamy bedeniň gan basyşyny kadalaşdyrýar. Parkinson keseli, süýji keseli (diabet) ýa-da nerw ulgamynyň beýleki keselleri bu mehanizmi bozup biler.

3. Ganazlyk (Anemiýa)
   Anemiýanyň netijesinde ganyň kislorod göterijilik ukyby peselýär. Netijede, beýniniň doly kislorod bilen üpjün edilmezligi başyň aýlanmagyna getirip biler.

4. Gandaky glýukozanyň peselmegi (Hipoglikemiýa)
   Uzak wagtlap aç galmak, aşgazan asty mäziň insulin hormonyny artykmaç bölüp çykarmagy ýa-da süýji keseli bilen baglanyşykly ýagdaýlar gandaky glýukoza derejesiniň aşak düşmegine sebäp bolup biler. Hipoglikemiýa nerw ulgamynyň kadaly işlemegine päsgel berýär.

5. Dehidrasiýa (Bedeniň suwuklyk ýetmezçiligi)
   Suwsuzlyk ganyň umumy göwrüminiň azalmagyna we gan basyşynyň peselmegine getirýär. Dehidrasiýa esasan köp derlemek, çalt suwuň ýitmegi ýa-da ýeterlik suwuklyk kabul etmezlik sebäpli ýüze çykýar.

6. Gulak we deňagramlylyk meseleleri
   Içki gulakda ýerleşýän deňagramlylyk ulgamy (vestibulýar sistemasy) deňagramlylygyň saklanmagyna kömek edýär. Eger içki gulakda näsazlyk bar bolsa, onda başyň aýlanmagy we gözüň garaňkyrap gitmegi ýüze çykyp biler.

Ortostatik gipotoniýanyň nädip öňüni almaly?

1. Ýuwaşlyk bilen hereket etmek
   Birden ýerinden turmak däl-de, ilki oturyp, soňra ýuwaşlyk bilen aýak üstüne galmak maslahat berilýär.

2. Ýeterlik suwuklyk kabul etmek
   Günlik beden suwuklyk balansyny saklamak üçin ýeterlik mukdarda suw içmek möhümdir.

3. Dogry iýmitlenmek
   Aşaky gan basyşynyň öňüni almak üçin deňagramly we beloklara baý iýmitleri iýmek maslahat berilýär.

4. Dürli keselleri gözegçilikde saklamak
   Eger baş aýlanma alamatlary ýygy-ýygydan ýüze çykýan bolsa, onda süýji keseli, nerw ulgamy keselleri ýa-da ganazlyk ýaly ýagdaýlary barlamak üçin lukmana ýüz tutmak zerurdyr.

5. Lukmançylyk barlaglary
   Ortostatik gipotoniýanyň takyk sebäbini anyklamak üçin lukmanlar gan basyş ölçemeleri, gan analizleri we nerw ulgamynyň barlaglaryny geçirip bilerler.

Ýeriňden turanyňda başyň aýlanmagy köp dürli sebäplere bagly bolup biler. Ol wagtlaýyn we zyýansyz bolup bilse-de, ýygy-ýygydan gaýtalanýan ýagdaýlarda saglyk bilen baglanyşykly düýpli meseleleriň alamaty bolup biler. Şonuň üçin bu alamatlar ünsden düşürilmeli däldir, lukmana ýüz tutup, zerur barlaglary geçirmek möhümdir.

Gülnara Saparmämmedowa
Myrat Garryýew adyndaky Türkmenistanyň 
Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň uly mugallymy
lukmançylyk ylymlarynyň kandidaty.