«Fitonsid» adalgasy ylma ilkinji gezek 1928-nji ýylda rus biohimigi Boris Pawlowiç Tokin tarapyndan girizildi. Fitonsidler patogen bakteriýalaryň ösmegine we köpelmegine päsgel berýän käbir ösümlikler tarapyndan bölünip çykýan, üýtgäp durýan biologiki işjeň maddalardyr. Ösümlikleriň köpüsi fitonsidleri öndürýär. Janly tebigatyň «öýkeni» bolan ýaşyl tokaýlar diňe bir kölege we arassa howasy sebäpli däl, eýsem köp tarapdan diňe şol biologiki taýdan işjeň maddalary bölüp çykarýandygy üçin hem ähmiýetlidir. Ýaponiýada hatda dynç alyş we saglygy dikeltmek üçin aýratyn bir görnüş bolup, ol «tokaýda suwa düşmek» manysyny berýän «sinrin-ýoku» usulydyr. Günorta Koreýada we Hytaýda hem şuňa meňzeş ýörite merkezleri açdylar, soňra şuňa meňzeş hyzmatlar Ýewropa ýurtlarynda hem ilata hödürlenip başlandy. Bu usuly esaslandyryjylar bolan ýapon hünärmenleri tokaý fitonsidleriniň beden işjeňligini ýokarlandyrýandygyny, onuň gorag we antibakterial täsiriniň bardygyny subut etdiler. Ýöne häzirki wagtda bu maddalar barada maglumatlar entek doly öwrenilmedik hasaplanylýar. 

Fitonsidler nämelerde saklanýar? 

Düzüminde fitonsid saklaýan önümleri ýiti ysyň we belli bir tagamyň bolmagy bilen bilip bolýar. Sarymsak, sogan, hren, klýukwa, limon özünde bu maddany belli bir mukdarda saklaýar. Asyrlaryň dowamynda dürli medeniýetler dürli keselleriň öňüni almakda we bejermekde fitonsidiň ulanylyşyny ykrar etdiler. Mysal üçin, sarymsak gadymy Müsür lukmançylygynda möhüm rol oýnapdyr. Gyzykly tarapy, tutuş önümde fitonsidler ýok. Diňe ezilende, onuň allinaza fermenti işjeňleşýär we örän peýdaly madda bolan allisini öwrülýär, ol howada çalt üýtgeýär. Allisiniň düzümindäki fitonsidiň kömegi bilen onuň antibakterial täsiriniň bardygyny görkezýän köp gözlegler geçirildi. Mundan başga-da, sarymsak, sogan we beýleki önümlerde dürli witaminler we mikroelementler bar: B we C witaminleri, marganes, selen, mis, fosfor, sink we başgalar. Mundan başga-da, limon, sogan, sarymsak iýmitdäki duzuň mukdaryny azaldyp biler. Olary iýmitlere goşsaňyz, ýürek we gan damarlarynyň näsazlyklarynda has-da ýaramlydyr. Fitonsidler klýukwada hem bolýar. Mundan başga-da, ol erkin radikallara garşy göreşmek üçin zerur bolan antioksidantlara baý. Esasy bellemeli zat, fitonsidler tokaýlardaky pürli agaçlar tarapyndan has köp bölünip çykarylýar. Ýagyş ýagyp, ýyldyrym çakandan soňky howa has hem arassa bolýar, şeýle howada gezelenje çykylanda şähdiňi açýar. Munuň sebäbi şol wagt pürli agaçlaryň özünden fitonsid maddalaryny has köp bölüp çykarýandygy bilen baglanyşyklydyr. 

Gülruh ŞAJYKOWA,

Türkmen oba hojalyk institutynyň 2-nji ýyl talyby.