Adam bedeninde beloklar dokumalaryň gurluşyk materialydyr. Biologiki amallary we metabolik reaksiýalary (gormonlar, fermentler) kadalaşdyrýar, immuniteti üpjün edýär we möhüm molekulalaryň (gemoglobin) göterijileridir. Mundan başga-da, beloklar beden üçin ätiýaçlyk energiýa çeşmesidir. Beloklar gündelik beden işjeňligi üçin harçlanýar we günde takmynan 300-400 gr belok bolan sintez edilýär. Käbir beloklar metabolizm wagtynda bedenden çykarylýar. Şonuň üçin gündelik iýmitiň düzümi belok bilen üpjün edilmelidir. Häzirki wagtda bedende beloklaryň sintezi üçin 20-den gowrak aminokislotalar bellidir. Adam bedeninde aminokislotalarynyň köpüsi sintez edilýär, ýöne olaryň 9-sy sintezlenmeýär, şonuň üçin olary gündelik iýmit bilen üpjün edilmegi zerurdyr. 

Her gün näçe belok kabul etmeli? 

Sarp edilýän belogyň mukdary optimal beden agramynyň 1 kilogramy üçin 1 gram hasap edilýär. Sarp edilýän belogyň mukdaryna üns bermek möhümdir. Ýarysy ösümlik belogyndan, galan ýarysy bolsa haýwan proteininden bolmaly. Islendik ýaşda hem ýeterlik belok iýmek örän möhümdir, sebäbi belok myşsalaryň hereket etmegi üçin zerurdyr. Şeýle-de islendik dartgynly ýagdaýda has köp belok sarp edilýär. Yzygiderli sport bilen meşgullanýanlar üçin 0,85 g / kg-dan 1,4 g / kg-a çenli sarp etmek maslahat berilýär. Bir adam sport bilen işjeň meşgullanýan we beden agramyny artdyrýan bolsa, onda sarp edilýän belok mukdary 1,5 g / kg-a çenli artdyrylyp bilner. Fiziki taýdan işjeň adamlar has köp belok talap edip bilerler, ýagny 2,5-3 g / kg. Belok haýwanlarda we ösümlik önümlerinde bolýar. Haýwan belogy (et, balyk, ýumurtga, süýt we süýt önümleri) aminokislotalaryň tutuş toplumyny öz içine alýar. Ösümlik esasly beloklarda bolsa (mekgejöwen, soýa, nohut, nohut, bugdaý, süle, hoz, kwino we ş.m.) bir ýa-da birnäçe möhüm aminokislotalaryň ýetmezçiligi bolup biler. Mysal üçin, mekgejöwende metionin we sistein ýok. Şeýle-de bolsa, adam dürli ösümlik önümlerini iýse, ähli zerur aminokislotalary alýar.

Hünärmenler kabul edilýän belogyň 50% haýwan belogy we 50% ösümlik gelip çykyşly bolmagyny möhüm diýip hasaplaýarlar. Ösümlik önümlerinden belok bilen birlikde, içege mikrobiotasynyň, uglewodlaryň we ýaglaryň sintezi üçin zerur bolan iýmit süýümini, antioksidantlary we minerallary alýarlar. Haýwanlardan gelip çykýan belok önümlerden, doýgun ýaglar, holesterin, demir, sink we B12 witamini bedene girýär. 

Belogyň kabul edilişini günüň dowamynda nädip paýlamaly? 

Beloklary ertirlik, günortanlyk we agşamlyk nahary üçin iýmek iň amatly, her naharda beloklary birmeňzeş böleklere bölmek islenýär. Şeýlelik bilen önüm artykmaç ýüklenmezden doly siňdirilip bilner. Beloklaryň köp kabul edilmegi çişmä sebäp bolup biler. Belok iýmitleri, mümkin bolsa, her nahara, esasanam ertirlik naharyna goşulmalydyr. Agşamlyk nahary üçin gök önüm beloklaryny, ýumurtga, balyk ýa-da deňiz önümlerini gök önümler bilen birleşdirip ileri tutmak has gowudyr. 

Firuza DOSÇANOWA,

Türkmen oba hojalyk institutynyň talyby.