Mälim bolşy ýaly, her ýylyň 5-nji fewraly D witaminiň doglan güni. Taryhda ilkinji gezek, 1928-nji ýylyň 5-nji fewralynda nemes himigi Adolf Windaus tarapyndan D witamini emeli sintez edilipdi. 1650-nji ýylda iňlis lukmany Glisson bu keseli bolan süňkleriň emele gelmeginiň we beýleki agzalaryň ösmeginiň keseli diýip häsiýetlendiripdi. 20-nji asyryň başynda ylmyň ösmegi biohimiklere balyk ýagynda A witamini tapmaga mümkinçilik berdi. Haýwan synaglarynda A witamini zyýansyzlandyrylan balyk ýagynyň hem rahit keselinden bejerýändigi anyklandy. A witaminiň munuň bilen hiç hili baglanyşygynyň ýokdugy belli boldy, ýöne balyk ýagynyň bir bölegi bolan ýagda erän başga bir madda agyr kesele garşy göreşmäge kömek edýär, oňa D witamini diýildi, ýöne şol wagta çenli A, B we C witaminleri eýýäm tapylypdy. Alymlar gün şöhlesiniň kömegi bilen haýwanlarda rahit keseliniň bejergisini dowam etdirdiler we ultramelewşe şöhleleri bilen şöhlelenýän iýmit bilen hem bejerdiler. D witaminiň ýetmezçiligi inçe içegede kalsiýniň we fosforyň siňdirilmeginiň bozulmagyna we süňkleriň minerallaşmagynyň bozulmagyna getirýär. Çagalarda bu özüni rahit keseli görnüşinde ýüze çykarýar, ulularda bolsa osteoporozyň ösmegi, şeýle hem daýanç hereket ulgamynyň birnäçe keseli bilen baglanyşyklydyr. D witamini ýürek-damar, nerw, iýmit siňdiriş, immun we endokrin ulgamlarynyň kadaly işlemegi üçin hem möhüm witamindir. 

D witamini saklaýan iýmitler: 

D witaminiň siňdirilmegi we täsiri tutuşlygyna berhiziň tebigatyna baglydyr. Witamin alyş-çalşyna belok, esasy ýag kislotalary, A we C witaminleri, şeýle hem kalsiý, fosfor we magniý iýmit ýetmezçiligi täsir edip biler. Iýmitdäki witaminiň düzümi az tebigy önümlerden, D witaminiň ep-esli mukdary diňe balyk ýagyny we ýumurtga sarysyny öz içine alýar. Ol ösümlik önümlerinde ýok diýen ýalydyr.

Köplenç D witamini ýetmezçiligi gyş aýlarynda ýüze çykýar, diňe gün şöhlesiniň ýetmezçiliginden ejir çekmän, iýmitden zerur mukdarda maddany almaga mümkinçiligimiz az bolýar. Çünki gyş we tomus möwsüminde witaminleriň mukdary ep-esli üýtgeýär. Şonuň üçin ony iýmit goşundysy hökmünde kabul etmek möhümdir.

Iýmitdäki D witaminiň düzümi (100 gr üçin): bagyr 100,000 mg; ýumurtga sarysy 300; süýt 5 mg we ş.m.

D witamin tapylandan kän wagt geçmänkä ýüze çykarylan D2 (ergokalsiferol) we D3 (holekalsiferol) witaminleri hem alyndy. 

D witaminiň peýdalary: 

D witaminiň esasy wezipesi süňk dokumasyny ösdürip hem berkidip, ondaky doly mineral alyş-çalşygy amala aşyrmakdyr. Onuň kömegi bilen witaminleriň iýmit siňdirişini kadalaşdyrmaga gatnaşmagy sebäpli ýüze çykýan bedende kalsiý we fosfor ionlarynyň konsentrasiýasy kadaly ýagdaýda saklanýar. 

Süleýman MERGENOW,

Türkmen oba hojalyk institutynyň 5-nji ýyl talyby.